بی خبری تاریخی و میراث ستیزی

به قلم حکمت الله ملاصالحی ؛ استاد دانشگاه تهران بخش نخست سخن ممکن است پرسیده شود؛ جای آن نیز دارد که پرسیده شود؛ چه ضرورت دارد؟چه نیاز است؟ اصلا چرا انسان روزگار ما احساس کرده است؛ فراخوانده شده است؛ مآثر تاریخی، بناها و بافت ها و مکان ها و محوطه ها و آثار بجای مانده از فرهنگ ها، جامعه ها و جمعیت های مرده و مدفون در لایه ها و نهشت های باستان شناختی روزگاران گذشته را نگه و پاس بدارد. تعیین عرصه و حریم کارشناسانه و محافظتشان کند، به ثبت ملی و جهانی برساندشان.

به قلم حکمت الله ملاصالحی؛ استاد دانشگاه تهران

بخش نخست سخن ممکن است پرسیده شود؛ جای آن نیز دارد که پرسیده شود؛ چه ضرورت دارد؟چه نیاز است؟ اصلا چرا انسان روزگار ما احساس کرده است؛ فراخوانده شده است؛ مآثر تاریخی، بناها و بافت ها و مکان ها و محوطه ها و آثار بجای مانده از فرهنگ ها، جامعه ها و جمعیت های مرده و مدفون در لایه ها و نهشت های باستان شناختی روزگاران گذشته را نگه و پاس بدارد. تعیین عرصه و حریم کارشناسانه و محافظتشان کند، به ثبت ملی و جهانی برساندشان. نهادها و سازمان ها و تشکیلات حقیقی و حقوقی ملی و بین ‎المللی را برایشان طراحی کند و بنیاد نهد، پیمان ها و معاهده ها و قانون ها و قاعده ها و لوایح مصوب ملی و جهانی را برای حفاظتشان برای مرمت، بازسازی و احیایشان وضع کند.

چه کسی بما گفته است که فراخوانده شده ایم مرمت و بازسازی و احیایشان کنیم، برای آنها موزه بنیاد نهیم و بسازیم و بپا کنیم. زیرسقف موزه های عالم مدرن خود، به تماشای شان بگذاریم. تل ها و تپه ها و محوطه های باستانی را لایه به لایه جراحی کنیم و اجسام، اجساد، اشیاء و آثار بجای مانده در لایه ها و نهشت های باستان شناختی را با هزینه و ریختن سرمایه سال هایی از عمر خویش به پای شان با دقت و وسواس بسیار، کاویده، کشف و گردآوری کرده و زیرسقف وئ موزه های عالم مدرن خود به تماشا بگذاریم. چه کسی بماگفته است این چنین کنجکاو و این چنین جستجوگر و جوینده و این چنین مصمم و مشتاق تا قهقرای پیش از تاریخ تا آن سوی مرزهای تاریخ طبیعی لایه به لایه و وجب به وجب، دیرینه و پیشینه و ریشینه و عقبه چگونگی و چرایی مراحل و فرایند برآمدن و در آمدن خویشاوندان و نیاکان انسانی مان را روی سیاره زمین چونان هستند ای فرهنگی و تاریخی و تاریخمند، بجوییم و بکاویم و از رسوبات و سنگواره های بجای مانده در لایه ها و نهشت های باستان شناختی، اطلاعات گردآوری کنیم و معرفت برکشیم.

این همه ولع و عطش پرسیدن و گردیدن و چرخیدن و جستن و کاویدن و یافتن چرا؟! برای که و برای چه؟! چرا در روزگاران گذشته انسان ها چنین نبودند و چنین نمی نکردند؟! به سخن دیگر در پس پشت و در عقبه این ها همه این همه ولع کنجکاوی های شناختی و شناخت ورزانه، چه حکمتی، چه فکری، چه فرهنگی، چه خِرَدی و چه شناختی، کدام فلسفه و منطقی، انگیزه و نیتی، هدف و مقصدی، مصلحت و منفعتی، نهفته و نهان است که نمی دانیم و بر ما نهان مانده است.

به درستی و راستی انسان روزگار ما بدنبال چه می گردد؟ چه می خواهد؟ چه می جوید؟ چه می یابد؟ آن چه را می جوید و می کاود؛ می یابد؟ آن چه را می یابد؛ چیست؟ آن چه را می جوید و می پاید و پاس می دارد چیست؟ اهمیت و منفعت و مصلحت و حکمت و خِرَد و معرفت و منطق پاسداشت شان در چیست؟ در انداختن طرح چنین پرسش ها هم ورود به هزارتوی مسئله های ریز و درشت و موضوعات مهم و پیچیده دیگر از این دست و از این جنس، بدون توشه و تجهیز اندیشه و شناختی ژرف تر و ریشه ای تر از قیامت تحولاتی که در قاره و منطقه های غربی تاریخ طی قرون اخیر، اتفاق افتاده است و چهره فرهنگ و زندگی جامعه ها و جمعیت های میلیاردی سیاره زمین را تغییر داده است؛ ممکن و شدنی نیست. اصلا ممکن و شدنی نیست. نه تنها نوعی اندیشه و آگاهی تاریخی که بهرمندی از «خودآگاهی تاریخی» را نیز می طلبد.

بسیاری از جامعه ها و جمعیت های میلیاردی روزگار ما سوار بر بال طوفان و موج رخدادها و تحولات می خیزند و می روند بی آن که دمی مجال یافته و بپرسند به کجا و به کدام سوی می روند و این یعنی بی خبری تاریخی. بی اراده و اختیار غافل گیر و نفس گیر سوار بر بال طوفان و امواج تحولاتی که در جامعه و جهان تو اتفاق می افتد؛ افتان و خیزان بروی؛ بی آن که دانسته باشی به کدام سوی و بکجا می روی. زیر و زبر شدن و خیزش و ریزش تحولاتی که سنگین و سهمگین پی به پی و دم بدم در جامعه و جهان روزگار تو اتفاق می افتند و برمی آیند و در می آیند و بدر می شوند و تو را و جامعه و جهان تو را ازجا کنده و به جای دیگر می افکنند و به این سوی و آن سوی بر بالشان می برند؛ بی آن که دمی فرصت و مجال یافته باشی که ببینی و بدانی و بشناسی و بفهمی به کدام سوی، بسوی کدام کرانه ای ره می سپاری و یا به زبان و بیان دقیق تر مقصد کجاست؟ا آن که می بیند و می داند و می فهمد؛ رفتارش، نحوه  مواجهه اش، نوع نگاهش، نسبت و رابطه اش با مواریثش با مأثر تاریخی مُلک و ملتش علی القاعده نمی باید بی خبرانه، بی خردانه، بی منطق و ستیزجویانه و غارتگرانه باشد.

باستان شناس هم که باشی، باستان شناس و میراث شناس کارآزموده هم که باشی، عمری را هم در برنامه های پژوهشی میدانی در بررسی ها و کاوش های باستان شناختی به سر کرده باشی؛ وقتی، حکمت و خِرَد، معرفت و منطق و فلسفه کاری که می کنی، دانشی را که عمرت را به پایش هزینه کرده و ریخته ای؛ نمی دانی در سرابی و بربال امواج می روی؛ بی آن که بدانی؛ به کدام سوی می روی و یا به مفهوم دقیق تر، به کدام سوی می برندت و این ها همه برای که و برای چه؟

مراد از «خودآگاهی تاریخی» اهمیت و ضرورت چنین خودآگاهی، به ویژه در جامعه و جهان و در عصر تمدنی عالم گیر و زمانه ای خطرخیز و خطرناک و به طرز اغراق آمیز تاریخ مدار، تاریخ اندیش و فروغلتیده در طوفان توفنده و نفس گیر انواع و اطوار اتفاقات و تحولات تاریخی و خیزش ها و ریزش های بی مهمیز و مهارفکری و فرهنگی، این است که دانسته و دیده و شناخته و فهمیده باشی در کجای چنین تاریخی، چنین عصر و عالمی ایستاده ای، حضور داری، در چگونه زمانه ای با چه ویژگی ها و شاخصه هایی به سر می بری؟ زندگی می کنی؟ بر کدام و سنت و میراث و پیشینه و ریشینه و عقبه مدنی و معنویی تکیه زده ای؟ چه نسبتی با آن سنت ها و مواریث مدنی و معنوی داری؟ چه نسبتی با رخدادها و تحولات عصر و عالمی که در آن بسر می بری داری؟ به کدام سوی ره می سپاری یا می برندت؟!

وقتی جان و وجدانت تهی از چنین بصیرت و آگاهی خودآگاهانه تاریخی ست؛ هرکه می خواهی باش! هرکجا که می خواهی باش! آموزگار فکر و فلسفه، ادب و اخلاق، دانشمند و اندیشمند روان و رفتار، جامعه و جمعیت، پژوهشگر این دانش باستان شناسی و آن دانش و پژوهش انسان شناسی و یا دولتی «مرد» این یا آن نظام سیاسی و در کسوت روحانیت و میراث دار این سنت دینی و آن آیین معنوی، وزیر وزارت میراث تاریخ و فرهنگ حتی ملتی دیرینه و دیرپا و رئیس و مدیر حفاظت آثارش و هکذا، مادام که حسی، شعوری، شناختی، فهمی ریشه ای، ژرف، سرچشمه ای و بنیادین از موقعیت از ماهیت رخدادها و دگرگونی ها و خیزش ها و ریزش های فکری و چرخش های فرهنگی زمانه ای که در آن به سر می بری، بهره ای درجان و وجدان تو نیست نه تنها گره ای از کار مردم جامعه و جهانت نمی گشایی که نمی توانی بگشایی که با گفته ها و اظهار نظرهای خام و سطحی که می کنی، گره ها را ستبر و سخت تر و مشکلات جامعه ات را بسیارتر و صعب تر هم می کنی. مخاطرات را بیش از پیش دامن می زنی. این که بگوییم و مدعی شویم «از هشتادمیلیون جمعیت ایران، هزار نفر نمی یابید که همه شاهنامه فردوسی را خوانده باشند اما همه دم از فردوسی دوستی می زنند!» یا این بیت منسوب و ملهم از شاهنامه را که:

چو ایران نباشد تن من مباد بدین بوم و بر زنده یک تن مباد

را چنان غلط و نافهمیده تفسیر کنی که فردوسی ناشناسی خود را برملا کنی و دیگران را به فردوسی ناشناسی و فردوسی دوستی موهوم متهم کنی، گواه بر هم بی خبری تاریخی هم میراث ناشناسی توست. مگر قرار است هشتاد میلیون جمعیت ایران همه شصت هزار بیت شاهنامه را خوانده باشند که فردوسی را دوست بدارند، مگر قرار است همه هشتاد میلیون جمعیت ایران چونان ادیبان، فردوسی شناس باشند که فردوسی را دوست بدارند.

مگر همه نقالان شاهنامه، همه شصت هزار بیت شاهنامه را از بر بوده اند که شاهنامه را برای مردم کوچه و بازار رسا و شیوا و زیبا و خوش، نقالی می کرده اند. مگر مردمی که سده هاست با دیوان سروده ها و غزلیات حافظ تفأل می زنند و «فال حافظ» می گیرند همه دیوان اشعار او را از بر به خاطر داشته و دارند و همه حافظ شناس بوده و هستند. مگر پدیدآورندگان آثار تراژ یک عهد باستان یونان همه خدایان و قهرمانان یونان و آیین ها و اسطوره های یونانی و رخدادهای تاریخی آن روزگار را می شناختند و از بر بودند و همه موضوع و مضمون و « سوژه» و «ژانر» نمایشنامه هایشان بود؟ آن ها نیک و عمیق به شهود چونان تعزیه خوانان و تعزیه داران و تعزیه گردانان هنرمند ما قاعده «قناعت استحسانی» (Aesthetic economy) را نیک و عمیق، بشهود و عشق و ارادتی که شهیدان والامقام واقعه کربلا داشتند؛ می دانستند چگونه از تاکستان های رنگارنگ آیین ها، اسطوره ها، واقعیت ها و وقایع، هنرمندانه باده بر کشند و اکسیرشان را هنرمندانه در کام آدمیان بریزند.

نکته مهم دیگر آن که، چرخش و گردش و دست به دست شدن سنت ها ومیراث ها در فرهنگ، گزینشی ست. فرهنگ، همانقدر که اکتسابی عمل می کند و اکتسابی ره می سپارد استمرار می یابد و ماهیتی اکتسابی دارد؛ گزینشی هم عمل می کند. گوهرین و اصیل ترینان را برمی گزیند و به خاطر می سپارد و بازخوانی شان می کند، نه همه سنت ها و میراث ها و کرده ها و کردارها را.

قرار نیست همه هشتاد میلیون جمعیت ایران، همه حافظان شصت هزار بیست شاهنامه در حافظه خود باشند و اگر نباشند فردوسی ناشناس و شاهنامه ناخوانده شان بدانیم و علاقه و ارادتشان به فردوسی را موهوم ببینیم! اهل نظرنیک می دانند وژرف می فهمند که زبان شعر،زبان فلسفه و گزاره های منطقی و استدلال و احتجاج نیست. زبان شعر، نوع و نحوه بیان آن غنی و پرمایه از آرایه های ادبی و صنایع شعری و شاعرانگی است. شعر به هر میزان استعاری تر و تمیثلی تر و تشبیهی تر و آرایه های شعری و چیدمان عناصر متضاد کنار هم موسیقایی تر و شاعرانه تر و زبان شعر و نحوه بیان آن تخیلی تر و خیال ورزانه تر و فضای خیال و صورت های خیالی آن فراخ تر و بدیع تر و شاعرانه تر و هنرمندانه تر و خلاق تر، سُنبه زیباشناختی آن، پرقوّت تر و فرود و ورود عرشی اش بر فرش احساس ما فضای خانه  وجود ما، خوش تر و شورمندانه تر و گرم تر و خوش و شیرین تر و دلچسب تر نشسته است.

خوانش ضد اخلاقی از بیت منسوب و ملهم از شاهنامه که در آوردگاه ها و میدان های نبرد خونبار و حساس و بزنگاه های تعیین کننده و سرنوشت ساز تاریخ، ایرانیان را به پایمردی به دلیری به فداکاری و همدلی و همبستگی فرامی خواند و ستبری و استواری و ایستادگی در جان و وجدانشان می دمد؛ هم فردوسی ناشناسی است هم ندیدن و نشناختن و نفهمیدن و تاریخ ناشناسی پیشینه و ریشینه و عقبه ملتی است که نه هزاره از پی هزاره که سده از پی سده در آوردگاه های خونبار و خطرخیز تاریخ، جان برکف نهاده و رویاروی مهاجمان و متجاوزان دلیرانه و پایمردانه و ستبر و استوار ایستاده است و سرفراز و سربلند هم ایستاده است که ایران، ایران بماند. ایرانِ جهانی از ارزش ها و مواریث غنی فکری و فرهنگی و مدنی و معنوی ایران بماند. چه آسیب ها که از تاریخ ناشناسی، تاریخ ناخوانده ها ندیده و چه زخم ها که مُلک و ملت ما برتن و جان، از این جماعت بی خبر از تاریخ و تاریخ ناشناس و بی مهر به خوان های ضیافت رنگارنگی که برسفره های غنی مواریث آن نشسته اند وکام بر می گیرند و ناسپاسی می کنند، ندیده و ندارد! چه پیامد های پرخسارت و پرهزینه و گاه جبران ناپذیر که خوانش های نادرست و کژ و ناراست و تاریخ ناشناسانه برای مُلک و ملت و میهن ما در پی نداشته است!.

این مصرع از بیتی از شاهنامه که «هنر نزد ایرانیان است و بس» را بی هنری و بی بهره از هنر و هنرمندی دانستنِ دیگر مردمان تفسیر کردن، هم شعر و ادب ناشناسی هم شاهنامه ناشناسی هم فردوسی ناشناسی و فردوسی نفهمی است. آن که رایحه ای از فراخی و گستره معنایی و ژرفای معنوی واژه هنر و زیست هنرمندانه در اندیشه فردوسی فرهنگ و هنر و فرزانگی ما به معنی اخص و هنر و زیست هنرمندانه در فرهنگ و زبان و اندیشه و اخلاق و ادب و آداب زندگی ایرانیان، برشامه ذهن و اندیشه اش نشسته باشد؛ بی هنرانه بر فرودسی طعن نمی زند و سخن نغز و مغز و ژرف او را کژخوانی نمی کند. فراخی و گستره جغرافیای پرچین و شکن معنایی و ژرفای معنوی واژه فاخر هنر را در نزد ایرانیان در سخن نغز و مغز حافظ هم ببینید:

تکیه بر تقوا و دانش درطریقت کافریست    راهرو گر صد هنر دارد توکل بایدش

هنر در نزد فرزانگان ایرانی، جمع همه فضیلت های اخلاقی و مدنی و معنوی و دفع و طرد همه رذیلت ها دیده و دانسته و زیسته و فهمیده می شده است. طرد هر آنچه مبتذل و هرزه و خام و ناپخته و زمخت و بی وجه و یا به تعبیر یونانیان باستان بی شکل و بی سیما و بی صورت و بی هویت (Άμορφος) است؛ تعریف می شده است. هنر، هویت و سیمای خوش و زیبا و والای هر فکر و قول و فعل و عملی نزد فرزانگان فکر و فرهنگ ما بوده است. هر آنچه زیبا و والا و خوش سیما بود هنر هم بود. هنرمندانه هم دیده و دانسته می شد. نیکو و راستین و گوهرین هم زیسته و تعریف می شد.

در هنر مشت ها نمونه های برگرفته از خرمن و خروارهایند. آن چه اینجا « قناعت استحسانی» یا «اقتصاد در هنر»(Economy of Art) است؛ در وحی نیز ایجاز و قناعت خداوندگار(The Economy of God) یا قناعت کلام خداوندگار است؛ به دیگر سخن وحی باده و اکسیر و عصاره معناهای برکشیده و برگرفته شده از تاکستان های رنگارنگ تجربه زیسته انسان و سیر وجودی راز انگیز و رازآمیز و رازناک حضور انسان در جهان است که پیامبر فراخوانده است در ایجاز کلام وحیانی روایت، بیان و بازنمایی شان کند. مورخان از تاکستان های رنگارنگ روندها و رخدادهای تاریخ خوشه می چینند و خوشه چینانند و شاعران و پیامبر باده گیران و باده کشان و باده ریزان درکام مایند. باده وحی کلام قرآنی را ببینید:

در آیه 32سوره مائده در قرآن چنین آمده است:

«...مَن قَتَلَ نَفساً بغَیرِ نَفسٍ اَو فَسادٍ فِی الاَرضِ فَکَاَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمیعاً وَ مَن اَحیاهَا فَکَاَنَّما اَحیا النَّاسَ جَمیعاً..»

همان طورکه درخوانش غلط بیت منسوب به فردوسی و ملهم از شاهنامه:

چو ایران نباشد تن من مباد بدین بوم و برزنده یک تن مباد

در پیش گفته آمد؛ پس این جا نیز با همان منطق سوفسطایی می توان به طعن گفت و بر کلام قرآن ایراد گرفت! چطور می توان کسی را که بناحق و بعمد مرتکب یک قتل شده است او را مرتکب و مجرم قتل بسیاران دانست! مرتکب و مجرم قتل همگانش دانست. این که اخلاقی نیست! و هم چنین می توان بر قرآن خرده گرفت و گفت؛ چطور می توان این چنین غُلّو کرد و یک کار نیک را به کل بشریت تعمیم داد! نجات یک جان را به نجات همگان تعمیم داد!

اتفاقا اگر نگوییم اخلاقی ترین، به صراحت یکی از اخلاقی ترین و ژرف معنا و پرمایه و آموزنده ترین آیه از آیات قرآن همین آیه است که ذکرش آمد. چرا قتل یک انسان به قتل جمیع آدمیان تعمیم داده شده است و نجات یک جان از مرگ به نجات جمیع آدمیان در قرآن آمده است؟ پاسخ صریح و روشن است؛ غلوی هم درمیان نیست.

به این دلیل که هر انسانی، هریک از ما یک هستی، یک وجود، یک جان، یک جهان یکتا و یگانه است. بی بدیل و تکرار و جایگزین ناشدنی ست. وقتی انسانی کشته می شود. جان ستانده می شود. وقتی از میان ما می رود و دیگر در میان ما نیست و نخواهد بود؛ هیچ انسان و کس و جان دیگر که جایگزین او شود، جای او را فقدان او را که دیگر در میان ما نیست؛ از میان ما برای همیشه رفته است جبران کند؛ متصور و مترتب نیست. خداگونگی انسان به همین معناست.

خداوند انسان را به گونه  خود آفرید؛ چون او خود یکتا و یگانه است. هیچ مشابه ای ندارد. محض و مطلق یکتا و یگانه است. پس هر انسانی نیز یگانه ویکتا است. به آفریدگار خود شبیه است که بی مثال است و اما پاره دیگر آیه، چرا نجات یک جان، نجات یک جهان در قرآن آمده است. چرا به نجات جمیع انسان ها تعمیم داده شده است. آیه صریح و راست و رسا است و پیچیده نیست. لیکن ژرف و گران معناست.

هر یک از ما نیک و بد هر کاری که می کنیم، نیک و بد یا خیر و شر هر اندیشه و گفتار و رفتاری که از جان و وجدان و جهان انسانی و شخصی و شخص ما سر برمی کشد؛ وقتی در آن دم و زمان و لحظه انجام به جغرافیای جامعه و جهانی فراخ تر، تسری و تعمیمش دهیم و به پیامد نیک و بد و خیر و شر و مثبت و منفی اش با حساسیت و مراقبت و دقت و تأمل بنگریم، متوجه می شویم ؛ در گزاره کوتاه کلام و آیه قرآنی، چه درس اخلاقی عظیم و ژرف و گوهرینی بما داده شده است. کلامی که هم مژده هم هشدارش بس عظیم است. مژده فراخی و پیامد فکر و قول و عمل نیکی کرده ایم و هشدار و مراقبت و توجه و حساسیت به پیامد اندیشه و گفتار و رفتار بدی که از ما صادر شده است و ما دست به ارتکاب آن حتی در مقیاسی به ظاهر کوچک زده ایم.

یک نخ سیگاری را که هر روز دود کرده ایم و به ریه  خود و زمین ریخته ایم؛ وقتی به هشت میلیارد جمعیت انسان های دیگر سیاره زمین، تعمیمش بدهیم؛ آن گاه متوجه خواهیم شد چه بر سر دیگر مردمان سیاره زمین آورده ایم. یک نخ از ته سیگار دود شده و بر زمین افکنده و رها شده را بردارید و آن هنگام با خود بگویید اگر همه جمعیت سیاره زمین هم چونان ما چنین می کردند؛ چقدر زمین و جامعه و جهان ما پاکیزه می شد و می بود. چنین است یک جامعه و جهان حساس، بیدار و آگاه به اخلاق و ادب و آداب و پیامد نیک و بد اندیشه و گفتار و رفتارهایی که می کند. چنین مسئولیت هم خطیر هم سهمگین انسان بودن و حضور انسان در جهان، چونان هستند و باشند یکتا و یگانه و مسئول نیک و بد فکر و قول وعمل خود در هر مقیاسی چه کوچک چه بزرگ.

انتهای پیام

نظرات

captcha